Citizenship of India: આધાર કાર્ડ (Aadhaar Card), પાન કાર્ડ (PAN Card), વોટર આઈડી (Voter ID) અને પાસપોર્ટ (Passport) જેવા દસ્તાવેજો આજે લગભગ દરેક ભારતીય પાસે ઉપલબ્ધ છે. સામાન્ય રીતે લોકો આ દસ્તાવેજોને જ પોતાની ઓળખ અને નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો માની લે છે. પરંતુ શું વાસ્તવમાં આ દસ્તાવેજો એ સાબિત કરે છે કે તમે ભારતના નાગરિક છો? કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ આ તમામ મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો હોવા છતાં, તેમને ભારતીય નાગરિકતાનો આખરી પુરાવો માની શકાય નહીં. બોમ્બે હાઈકોર્ટ (Bombay High Court) દ્વારા પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે આધાર, પાન અને વોટર આઈડી નાગરિકતાનો કાયદાકીય પુરાવો નથી. ભારતીય બંધારણ અને નાગરિકતા કાયદો આ સવાલનો જવાબ તદ્દન અલગ રીતે આપે છે.
બંધારણ અને નાગરિકતા કાયદો, 1955 શું કહે છે?
ભારતમાં નાગરિકતા કોઈ એક ઓળખ પત્રથી નક્કી થતી નથી, પરંતુ તેનો આધાર ભારતીય બંધારણ (Constitution of India) અને નાગરિકતા કાયદો, 1955 (Citizenship Act, 1955) માં નિર્ધારિત કરાયેલા નિયમો પર રહેલો છે. બંધારણના ભાગ 2 (અનુચ્છેદ 5 થી 11) માં નાગરિકતા સંબંધિત જોગવાઈઓ છે. 26 જાન્યુઆરી 1950 ના રોજ બંધારણ લાગુ થયું ત્યારે ભારતમાં રહેતા, ભારતમાં જન્મેલા અથવા જેના માતા-પિતામાંથી કોઈ એકનો જન્મ ભારતમાં થયો હોય તેવા લોકોને નાગરિક માનવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ નિયમોને વધુ સ્પષ્ટ કરવા નાગરિકતા કાયદો, 1955 બનાવવામાં આવ્યો. આ કાયદા હેઠળ મુખ્યત્વે જન્મ, વંશ, રજીસ્ટ્રેશન, દેશીકરણ અથવા કોઈ નવો વિસ્તાર ભારતમાં ભળવાના આધારે નાગરિકતા પ્રાપ્ત થાય છે.
જન્મ અને વંશના આધારે નાગરિકતાની જોગવાઈઓ
ભારતમાં જન્મેલી વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે ભારતીય નાગરિક ગણાય છે. ત્યારપછીના વર્ષોમાં માતા-પિતાની નાગરિકતાની શરતો ઉમેરવામાં આવી છે, એટલે કે માત્ર જન્મ પૂરતો નથી. વળી, ધારા 4 હેઠળ વિદેશમાં જન્મેલી વ્યક્તિ પણ વંશના આધારે ભારતીય નાગરિકતાનો દાવો કરી શકે છે, જો તેના માતા કે પિતા ભારતના નાગરિક હોય. 3 ડિસેમ્બર 2004 પછી વિદેશમાં જન્મેલા બાળકો માટે નિયત સમયમાં ભારતીય દૂતાવાસ (Indian Embassy) માં નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત છે.
રજીસ્ટ્રેશન, દેશીકરણ અને નાગરિકતાનો અસલી પુરાવો
વિદેશી નાગરિકો માટે ધારા 5 હેઠળ રજીસ્ટ્રેશન (Registration) અને ધારા 6 હેઠળ દેશીકરણ (Naturalization) દ્વારા નાગરિકતા મેળવવાની જોગવાઈ છે. આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરનારને સરકાર સત્તાવાર નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર (Citizenship Certificate) આપે છે. વાસ્તવમાં, ભારતમાં નાગરિકતા પ્રમાણિત કરવા માટે કોઈ એક વૈશ્વિક દસ્તાવેજ નથી. જો નાગરિકતા જન્મના આધારે હોય, તો જન્મ પ્રમાણપત્ર (Birth Certificate) સૌથી મહત્વનો દસ્તાવેજ બને છે. વળી, વિદેશ મંત્રાલય (Ministry of External Affairs) ના અધિકારીઓ અનુસાર, પાસપોર્ટ એ માત્ર એક ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ (Travel Document) છે, નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર નહીં. મહત્વની વાત એ છે કે, કોઈ વ્યક્તિ પાસે આધાર કે પાસપોર્ટ ન હોવાથી તેની નાગરિકતા ખતમ થઈ જતી નથી. અદાલતો હંમેશા જન્મના રેકોર્ડ અને કાયદાકીય તથ્યોના આધારે જ નાગરિકતા નક્કી કરે છે.
