Mahabharat Long Life Secrets : આજના આધુનિક અને ભાગદોડભર્યા યુગમાં બદલાતી જીવનશૈલી (Lifestyle) અને ખોટા ખાનપાનના કારણે માનવ શરીર ધીમે-ધીમે અસંખ્ય બીમારીઓનું ઘર બનતું જાય છે. આ જ કારણ છે કે આજના સમયમાં ભારતીયોની સરેરાશ આયુષ્ય મર્યાદા (Life Expectancy) ઘટીને માત્ર 60 થી 70 વર્ષની આસપાસ જ રહી ગઈ છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આજથી હજારો વર્ષ પહેલાં મહાભારત કાળ (Mahabharat Era) માં લોકો આજના સમય કરતાં ઘણું લાંબું અને સ્વસ્થ આયુષ્ય કેવી રીતે જીવતા હતા?
ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, તે યુગમાં લોકો સામાન્ય રીતે 80, 90 કે 100 વર્ષથી પણ વધુ આયુષ્ય ભોગવતા હતા. એટલું જ નહીં, તે કાળમાં દિવસ અને વર્ષની ગણતરી (Time Calculation) પણ આજના સમય કરતાં ઘણી ભિન્ન અને ચોક્કસ હતી, જે તે યુગના રહસ્યને વધુ ઘેરું બનાવે છે. મહાભારત ગ્રંથ અનુસાર, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ (Lord Krishna) પણ 100 વર્ષથી વધુ જીવ્યા હતા અને તેમની આ દીર્ઘાયુ પાછળનું મુખ્ય કારણ તેમનું આધ્યાત્મિક જીવન, કઠોર શિસ્ત, નિયમિત યોગ (Yoga) અને શુદ્ધ સાત્વિક આહાર હતો.
દીર્ઘાયુ જીવન જીવવા પાછળના મુખ્ય રહસ્યો
મહાભારત કાળના મહાન યોદ્ધાઓ અને ઋષિ-મુનિઓ પોતાની ફિટનેસ અને લાંબા આયુષ્ય માટે જાણીતા હતા. આ કાળના બે સૌથી પ્રમુખ પાત્રો એટલે કે ગુરુ દ્રોણાચાર્ય અને ભીષ્મ પિતામહ, જેમનું જીવન આજના માનવી માટે હેલ્થ ટિપ્સ (Health Tips) સમાન છે.
ગુરુ દ્રોણાચાર્ય (Guru Dronacharya)
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા (Bhagavad Gita) અને અન્ય ગ્રંથો અનુસાર, કૌરવો અને પાંડવોના ગુરુ અને યુદ્ધકળાના મહાન આચાર્ય દ્રોણાચાર્યની લાંબી ઉંમરનું મુખ્ય શ્રેય તેમના દ્વારા કરવામાં આવતા નિયમિત યોગ, વ્યાયામ, યુદ્ધ-કળા (Martial Arts) ના કઠિન અભ્યાસ અને એકદમ સાદગીપૂર્ણ જીવનને જાય છે. તેઓ પોતાના આહાર પ્રત્યે અત્યંત સજાગ હતા. તેઓ હંમેશા પૌષ્ટિક અને સંતુલિત ખોરાક લેતા હતા, જેના કારણે વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ તેમનું શરીર વજ્ર જેવું મજબૂત અને રોગમુક્ત રહ્યું હતું.
ભીષ્મ પિતામહ (Bhishma Pitamah)
બીજી તરફ, મહાભારતના ભીષ્મ પિતામહ, જેમની ઉંમર અલગ-અલગ ગ્રંથોમાં અંદાજે 110 થી 120 વર્ષની વચ્ચે હોવાનું બતાવવામાં આવ્યું છે. તેઓ દાદા ભીષ્મ તરીકે પૂજનીય હતા. ભીષ્મ પિતામહને ‘ઇચ્છામૃત્યુ’ (Writ of Choice of Death) નું વરદાન પ્રાપ્ત હતું. મહાભારતના ભીષણ યુદ્ધમાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈને બાણશય્યા પર સૂતા હોવા છતાં તેમણે 20 દિવસ સુધી પોતાના પ્રાણ ત્યાગ્યા નહોતા. તેમના આ અદભુત આત્મબળ અને શારીરિક ક્ષમતા પાછળનું રહસ્ય તેમનું આજીવન બ્રહ્મચર્ય (Celibacy) નું પાલન, સખત નિયમો અને ઋષિ જેવું સાદું જીવન હતું. તે સમયમાં કુદરતી અને શુદ્ધ વનસ્પતિજન્ય ચીજોને ખોરાકમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન અપાતું હતું.
ભીષ્મ પિતામહનો ખોરાક અને દિનચર્યા શું હતી?
મહાભારત ગ્રંથના ઉલ્લેખો અનુસાર, ભીષ્મ પિતામહ સંપૂર્ણપણે સાત્વિક આહાર (Vegetarian Satvik Diet) ગ્રહણ કરતા હતા. તેમના દૈનિક ભોજનમાં તાજા ફળો, શાકભાજી, આખા અનાજ (Whole Grains), સૂકો મેવો (Dry Fruits) તેમજ ગાયનું શુદ્ધ દૂધ અને ઘી મુખ્યત્વે સામેલ હતા. તેઓ અત્યંત નિયંત્રિત માત્રામાં ભોજન લેતા હતા અને ક્યારેય પણ ભૂખ કરતાં વધારે કે અકરાતિયું ખાતા નહોતા. આ આદત તેમને આજીવન નીરોગી રાખવામાં મદદરૂપ સાબિત થઈ હતી. માન્યતાઓ મુજબ, તેઓ ક્યારેય માંસાહાર (Non-Veg) નું સેવન કરતા નહોતા.
તે યુગમાં પ્રદૂષણમુક્ત અને ચોખ્ખું વાતાવરણ (Clean Environment), ઉત્તમ જીવનશૈલી અને શારીરિક શ્રમને કારણે લોકો 100 વર્ષની ઉંમરે પણ એટલા જ ફિટ અને કાર્યક્ષમ રહેતા હતા, જેટલા આજના સમયમાં 35 થી 40 વર્ષના યુવાનો માંડ જોવા મળે છે.
મહાભારતના રચીતા વેદવ્યાસ અને ધૃતરાષ્ટ્રની ઉંમર
આ જ શ્રેણીમાં મહાભારતના મહાન રચીતા મહર્ષિ વેદવ્યાસ (Sage Ved Vyas) નું નામ પણ મોખરે છે. પ્રાચીન માન્યતાઓ અનુસાર, તેમની ઉંમર આશરે 130 વર્ષ સુધીની હોવાનું મનાય છે. વેદવ્યાસનો જન્મ માતા સત્યવતી (Satyavati) અને ઋષિ પરાશર (Sage Parashar) ના સંયોગથી થયો હતો, જેની પાછળ એક પૌરાણિક અને અનોખી કથા જોડાયેલી છે.
બીજી તરફ, હસ્તિનાપુર (Hastinapur) ના અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર (Dhritarashtra) નો જન્મ પણ નિયોગ પ્રથા (Niyog Pratha) દ્વારા ઋષિ વેદવ્યાસના આશીર્વાદથી રાજા વિચિત્રવીર્યની મૃત્યુ બાદ થયો હતો. તેઓ પાંડુ (Pandu) અને વિદુર (Vidur) ના મોટા ભાઈ હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે જ્યારે મહાભારતનું મહાયુદ્ધ થયું, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રની ઉંમર આશરે 90 થી 100 વર્ષની આસપાસ હતી. આ ગણતરીના આધારે કહી શકાય કે યુદ્ધ સમયે દુર્યોધન (Duryodhana) અને તેના અન્ય ભાઈ-બહેનોની ઉંમર પણ 50 થી 60 વર્ષની વચ્ચે રહી હશે. યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી ધૃતરાષ્ટ્ર, માતા ગાંધારી (Gandhari) અને કુંતી (Kunti) સાથે લગભગ 15 વર્ષ સુધી હસ્તિનાપુરમાં રહ્યા હતા અને ત્યારબાદ તેમણે વનવાસ (Exile to Forest) સ્વીકાર્યો હતો, જ્યાં તેના 2-3 વર્ષ બાદ જંગલમાં લાગેલી ભીષણ આગ (Forest Fire) માં તેમનું અવસાન થયું હતું.
પાંડવોની ઉંમર કેટલી હતી?
જો કે પાંડવો (Pandavas) ની ચોક્કસ ઉંમરના કોઈ નજરે જોયેલા પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ ગ્રંથોની ગણતરી મુજબ પાંડવોના મોટાભાઈ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર (Yudhishthira) આશરે 90 થી 100 વર્ષનું આયુષ્ય જીવ્યા હતા. ભીમ (Bhima) તેમનાથી 1-2 વર્ષ નાના હતા, અર્જુન (Arjuna) 3-4 વર્ષ નાના હતા અને નકુલ (Nakula) તેમજ સહદેવ (Sahadeva) અર્જુન કરતાં લગભગ 10 થી 15 વર્ષ નાના હતા. કુરુક્ષેત્ર (Kurukshetra) ના યુદ્ધ દરમિયાન યુધિષ્ઠિરની ઉંમર 70 થી 75 વર્ષની આસપાસ હોવાનું મનાય છે. મહાભારત યુદ્ધ જીત્યા બાદ, પાંડવોએ હસ્તિનાપુર પર સતત 36 વર્ષ સુધી સફળ શાસન કર્યું હતું અને ત્યારબાદ તેમણે પોતાની હિમાલય તરફની સ્વર્ગારોહણ યાત્રા (Journey to Heaven) શરૂ કરી હતી.
મહાભારત કાળમાં ‘એક વર્ષ’ કેટલા દિવસનું હતું?
કાળ અને સમયની ગણતરીની વાત કરીએ તો, મહાભારત કાળ દરમિયાન વર્ષની ગણતરી ચંદ્ર (Lunar) અને સૂર્ય (Solar) બંનેની ગતિના આધાર પર સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવતી હતી.
ચંદ્ર વર્ષ (Lunar Year): આ આશરે 354 દિવસનું રહેતું હતું, જેમાં કુલ 12 મહિના આવતા હતા. તે સમયનો દરેક મહિનો આશરે 29 થી 30 દિવસનો ગણાતો હતો.
અધિક માસ (Adhik Maas): આ ચંદ્ર વર્ષને સૂર્ય વર્ષ સાથે સંતુલિત રાખવા માટે દર ત્રીજા વર્ષે પંચાંગમાં એક વધારાનો મહિનો ઉમેરવામાં આવતો હતો, જેને આપણે આજે ‘અધિક માસ’ કે ‘પુરુષોત્તમ માસ’ તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ સચોટ ગણતરીના કારણે જ તે જમાનાના લોકો પ્રકૃતિના સાનિધ્યમાં રહીને લાંબુ આયુષ્ય ભોગવી શકતા હતા.
