Indian Monsoon 2026: ભારતમાં (India) દક્ષિણ-પશ્ચિમ મોન્સૂન (South-West Monsoon) માત્ર એક હવામાનની ઘટના નથી, પરંતુ તે દેશની સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થા (Economy) અને કૃષિ ક્ષેત્રની (Agriculture Sector) કરોડરજ્જુ છે. દર વર્ષે જ્યારે પ્રશાંત મહાસાગરમાં (Pacific Ocean) તાપમાન વધે છે અને અલ-નીનોની (El Nino) સ્થિતિનું નિર્માણ થાય છે, ત્યારે વૈશ્વિક હવામાન વૈજ્ઞાનિકો (Meteorologists) ચિંતામાં મુકાઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે, અલ-નીનોને નબળા ચોમાસા અને ભયાનક દુષ્કાળ (Drought) સાથે જોડવામાં આવે છે. પરંતુ ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે મોન્સૂનની આ આગાહીઓ ઘણી વખત સંપૂર્ણપણે ખોટી સાબિત થઈ છે. વૈજ્ઞાનિકોએ જે વર્ષોમાં સૌથી મોટા દુષ્કાળની ચેતવણી આપી હતી, તે જ વર્ષોમાં ભારતમાં રેકોર્ડબ્રેક વરસાદ નોંધાયો હતો. આ આર્ટિકલમાં આપણે વિગતવાર સમજીશું કે અલ-નીનો શું છે અને તે ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં કેમ વારંવાર ‘ફેલ’ સાબિત થાય છે.
અલ-નીનો શું છે અને તે મોન્સૂનને કેવી રીતે અસર કરે છે?
અલ-નીનો (El Nino) એ પ્રશાંત મહાસાગરના (Pacific Ocean) ટ્રોપિકલ રીજન એટલે કે ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારમાં ફેલાયેલી અસાધારણ ગરમીને કારણે પેદા થતી એક વૈશ્વિક ભૌગોલિક ઘટના છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગનું પાણી સામાન્ય કરતાં ઘણું વધારે ગરમ થઈ જાય છે. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ, આ ગરમ પાણી સમુદ્રની ઉપરની હવાને પણ ગરમ કરે છે, જેના કારણે વૈશ્વિક પવનના પ્રવાહોમાં મોટો ફેરફાર થાય છે. સામાન્ય સંજોગોમાં, આ સ્થિતિ ભારતમાં (India) મોન્સૂનના પવનોને નબળા પાડે છે, જેના લીધે વરસાદી વાદળો બંધાતા નથી અને દેશમાં વરસાદનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે.
ઐતિહાસિક આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરીએ તો, વર્ષ 191 થી 2022 વચ્ચેના ગાળામાં જેટલી પણ વખત અલ-નીનો સક્રિય થયો હતો, તેમાંથી 60% વર્ષોમાં ભારતમાં સરેરાશ કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો. આ ઉપરાંત, 1871 થી અત્યાર સુધીના સત્તાવાર રેકોર્ડ મુજબ ભારતમાં જેટલા પણ ગંભીર દુષ્કાળ પડ્યા છે, તે તમામ ક્યાંક ને ક્યાંક અલ-નીનોની સ્થિતિ સાથે સીધા જોડાયેલા હતા. પરંતુ આ સિક્કાની માત્ર એક જ બાજુ છે. બીજી બાજુ એ છે કે ઘણા એવા વર્ષો પણ આવ્યા છે જ્યારે પ્રશાંત મહાસાગરમાં અત્યંત મજબૂત અલ-નીનો હોવા છતાં ભારતમાં સામાન્ય અથવા સામાન્ય કરતાં પણ વધુ વરસાદ (Excess Rainfall) પડ્યો હતો. આ જ કિસ્સાઓને વિજ્ઞાનની ભાષામાં અલ-નીનોના ‘ફેલિયર’ (Failure of El Nino) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
1997-98નો કેસ: 20મી સદીનો સૌથી શક્તિશાળી અલ-નીનો કેમ હારી ગયો?
વીસમી સદીનો સૌથી વિનાશક અને શક્તિશાળી અલ-નીનો વર્ષ 1997-98 દરમિયાન જોવા મળ્યો હતો. તે સમયે વૈશ્વિક સ્તરે આ ઘટનાએ ભારે તબાહી મચાવી હતી. દુનિયાના ઘણા દેશોમાં ભયાનક દુષ્કાળ, વાવાઝોડા અને રેકોર્ડબ્રેક ગરમી નોંધાઈ હતી. આ ભયાનક સ્થિતિ જોઈને ભારતીય હવામાન વિભાગ (Indian Meteorological Department – IMD) અને દુનિયાભરના વૈજ્ઞાનિકોએ એવી આશંકા વ્યક્ત કરી હતી કે 1997માં ભારત સરભર ન થઈ શકે તેવા મોટા દુષ્કાળનો ભોગ બનશે. કૃષિ ક્ષેત્ર અને સરકારો પણ ચિંતામાં ડૂબી ગઈ હતી.
પરંતુ, જ્યારે વાસ્તવિક ચોમાસું શરૂ થયું ત્યારે પરિણામો તદ્દન ઉલટા આવ્યા. ભારતમાં મોન્સૂનનો વરસાદ સરેરાશ કરતાં પણ ઘણો વધારે થયો અને દેશના કોઈ પણ ભાગમાં મોટો દુષ્કાળ ન પડ્યો. વૈજ્ઞાનિકો માટે આ એક મોટો આંચકો હતો. આ વર્ષ અલ-નીનો ફેલ થવાનું દુનિયાનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ બની ગયું. આ અજાયબી પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘પોઝિટિવ ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ’ (Positive Indian Ocean Dipole – IOD) હતું. પોઝિટિવ આઈઓડી એટલે કે જ્યારે પશ્ચિમી હિંદ મહાસાગરનું (Western Indian Ocean) તાપમાન પૂર્વીય ભાગ કરતાં વધુ ગરમ હોય છે, ત્યારે તે ભારતીય મોન્સૂન માટે આશીર્વાદરૂપ બને છે. 1997માં આ શક્તિશાળી પોઝિટિવ IOD એ પ્રશાંત મહાસાગરના અલ-નીનોની નકારાત્મક અસરોને સંપૂર્ણપણે દબાવી દીધી અને ભારતમાં પવનની ગતિ મજબૂત કરીને સારો વરસાદ આપ્યો.
જ્યારે નબળા અલ-નીનોએ આપ્યો મોટો આંચકો અને મજબૂત અલ-નીનો શાંત રહ્યો
ઇતિહાસમાં માત્ર 1997 જ નહીં, પણ આવા અનેક ઉદાહરણો છે જ્યાં અલ-નીનોની ગણતરીઓ ખોટી પડી છે:
- વર્ષ 1983: આ વર્ષે પણ સમુદ્રમાં મજબૂત અલ-નીનોની હાજરી હતી, તેમ છતાં ભારતભરમાં ચોમાસાનો વરસાદ સરેરાશ કરતાં 12% વધુ નોંધાયો હતો.
- વર્ષ 1994: આ વર્ષે પણ અલ-નીનોની પ્રતિકૂળ અસરો હોવા છતાં દેશમાં વધારાનો વરસાદ (Surplus Rain) નોંધાયો હતો જેને કારણે ખેતી પાક ખુબ સારો થયો હતો.
- વર્ષ 2006: આ વર્ષે પ્રશાંત મહાસાગરમાં નબળો (Weak) અલ-નીનો હતો, છતાં મોન્સૂન સામાન્ય રહ્યું હતું અને કોઈ મોટી નુકસાની થઈ નહોતી.
આનાથી તદ્દન વિપરીત અને ચોંકાવનારી ઘટનાઓ વર્ષ 2002 અને 2009માં બની હતી. વર્ષ 2002માં પ્રશાંત મહાસાગરમાં ખૂબ જ નબળો અલ-નીનો હતો, છતાં ભારતમાં મોટો દુષ્કાળ પડ્યો. તેવી જ રીતે, વર્ષ 2009માં પણ નબળા અલ-નીનો હોવા છતાં ભારતમાં ચોમાસાનો ભારે ફિયાસ્કો થયો અને સમગ્ર દેશમાં સરેરાશના માત્ર 78% જ વરસાદ પડ્યો, જે સદીના સૌથી મોટા દુષ્કાળમાંનો એક હતો. આ વિરોધાભાસ દર્શાવે છે કે અલ-નીનોની માત્ર શક્તિ કે તીવ્રતા જ મહત્વની નથી, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા અન્ય ભૌગોલિક પરિબળો પણ સમાન રીતે જવાબદાર છે.
વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ: શા માટે ફેલ થાય છે અલ-નીનો?
પ્રસિદ્ધ સાયન્સ જર્નલ (Science Journal) માં વર્ષ 2006માં પ્રકાશિત થયેલા કે. કે. કુમાર (K.K. Kumar) અને અન્ય અગ્રણી વૈજ્ઞાનિકોના સંશોધન પત્રો (Research Papers) મુજબ, અલ-નીનોની આગાહીઓ ફેલ થવા પાછળ નીચે મુજબના વૈજ્ઞાનિક કારણો જવાબદાર છે:
સેન્ટ્રલ પેસિફિક વિરુદ્ધ ઇસ્ટર્ન પેસિફિક (Central Pacific vs Eastern Pacific): વૈજ્ઞાનિકોના મતે, જ્યારે સમુદ્રની ગરમી મધ્ય પ્રશાંત મહાસાગરમાં (Central Pacific) કેન્દ્રિત થાય છે, જેને ‘અલ-નીનો મોદોકી’ (El Nino Modoki) કહેવામાં આવે છે, ત્યારે ભારત પર દુષ્કાળ લાવનારો હવાનો ડાઉનફ્લો (Downflow) વધુ મજબૂત બને છે અને વરસાદ ઓછો પડે છે. પરંતુ જ્યારે આ ગરમી પૂર્વીય પ્રશાંત મહાસાગરમાં (Eastern Pacific) એટલે કે ક્લાસિકલ અલ-નીનોના સ્વરૂપમાં હોય છે, ત્યારે ભારત પર તેની નકારાત્મક અસર ખૂબ ઓછી થાય છે. 1997-98નો અલ-નીનો ઇસ્ટર્ન પેસિફિક પ્રકારનો હતો, તેથી ભારત બચી ગયું હતું.
વોકર સર્ક્યુલેશનનું શિફ્ટ થવું (Shift of Walker Circulation): અલ-નીનોને કારણે સામાન્ય વાતાવરણીય પવનની સાયકલ એટલે કે વોકર સર્ક્યુલેશન બદલાઈ જાય છે. પૂર્વમાં ઉપર ઉઠતી હવા અને પશ્ચિમમાં નીચે બેસતી હવાની પેટર્ન ભારતમાં હવાનું નીચું દબાણ ઘટાડે છે, જેનાથી વાદળો બંધાતા અટકે છે. પરંતુ જ્યારે આ આખું શિફ્ટિંગ દક્ષિણ-પૂર્વ (South-East) તરફ સરકી જાય છે, ત્યારે ભારત પર તેની માઠી અસરો થતી નથી.
ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ (Indian Ocean Dipole – IOD): હિંદ મહાસાગરમાં થતી આ હલચલ અલ-નીનો માટે સૌથી મોટો પડકાર છે. પોઝિટિવ IOD પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગરના પાણીને ગરમ કરીને ભારતમાં મોન્સૂનની ભેજવાળી હવાને પુષ્કળ વેગ આપે છે, જે અલ-નીનોની શુષ્ક અસરોને કાઉન્ટર (Counter) એટલે કે બેઅસર કરે છે.
યુરેશિયન વૉર્મિંગ (Eurasian Warming): 1visited 980ના દાયકા પછી, યુરેશિયા (Eurasia – યુરોપ અને એશિયાનો સંયુક્ત ભૂભાગ) પર જમીનની સપાટીનું તાપમાન નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે. આ ગરમીના કારણે જમીન અને સમુદ્ર વચ્ચેના તાપમાનનો તફાવત (Land-Sea Temperature Gradient) વધે છે, જે મોન્સૂનની સિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવે છે અને અલ-નીનોની અસરને તોડી પાડે છે.
ક્લાઇમેટ ચેન્જનો પ્રભાવ (Impact of Climate Change): ગ્લોબલ વૉર્મિંગ (Global Warming) ને કારણે હાલના દાયકાઓમાં અલ-નીનો અને મોન્સૂન વચ્ચેનો જૂનો પરંપરાગત સંબંધ નબળો પડ્યો છે. બદલાતી હવામાન પરિસ્થિતિઓને કારણે જૂના સ્ટેટિસ્ટિકલ મોડલ અને આગાહીઓ વારંવાર ખોટી સાબિત થઈ રહી છે.
સંશોધનો અને વૈજ્ઞાનિક તથ્યો શું કહે છે?
ડો. કુમાર અને તેમની ટીમના 2006ના સંશોધન મુજબ, ભારતના 132 વર્ષના હવામાનના રેકોર્ડની તપાસ કરતા જાણવા મળ્યું કે ભલે ભારતમાં આવેલા તમામ મોટા અને ગંભીર દુષ્કાળ અલ-નીનો સાથે જોડાયેલા હતા, પરંતુ એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે કે દરેક અલ-નીનો દેશમાં દુષ્કાળ લાવવામાં સફળ રહ્યો નથી. સેન્ટ્રલ પેસિફિક વૉર્મિંગ (Central Pacific Warming) હંમેશા ભારતની ખેતી માટે વધુ ખતરનાક સાબિત થયું છે.
વર્ષ 1980 પછી પેસિફિકના તાપમાન અને ભારતીય મોન્સૂન વચ્ચેના સંબંધો ભૌગોલિક રીતે પણ બદલાયા છે. કેટલાક નવા સંશોધનો દર્શાવે છે કે ઉત્તર ભારતમાં (North India) આ સંબંધ હજુ પણ મજબૂત છે, જ્યારે મધ્ય ભારતના (Central India) વિસ્તારોમાં આ અસર નબળી પડી છે. 2015 જેવા તાજેતરના વર્ષોમાં મજબૂત અલ-નીનોએ ભારતમાં મોટો દુષ્કાળ આપ્યો હતો, પરંતુ આપણી પાસે 1997 જેવું વિપરીત ઉદાહરણ પણ ઉપલબ્ધ છે, જે સાબિત કરે છે કે પ્રકૃતિને કોઈ એક ચોકઠામાં બાંધી શકાતી નથી.
આજે, ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) અને વિશ્વની અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ માત્ર અલ-નીનોના ડેટા પર આધાર રાખતી નથી. હવે મલ્ટી-ફેક્ટર મોડલ (Multi-Factor Model) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં પેસિફિકના અલગ-અલગ ઝોનનું તાપમાન, હિંદ મહાસાગરની ગરમી (IOD), ગ્લોબલ વૉર્મિંગ અને લોકલ એટમોસ્ફેરિક પ્રેશર જેવા અનેક પરિબળોને એકસાથે જોડીને સુપરકોમ્પ્યુટર દ્વારા ગણતરી કરવામાં આવે છે.
આ સીઝનમાં ખેડૂતો અને પોલિસી મેકર્સ માટે પાઠ
અલ-નીનોના વારંવાર ‘ફેલ’ થવાના કિસ્સાઓ આપણને યાદ અપાવે છે કે પૃથ્વીની હવામાન પ્રણાલી અત્યંત જટિલ અને રહસ્યમય છે. સમુદ્રની એક ઘટના બીજી ઘટનાને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી શકે છે. 1983, 1994 અને 1997-98ના વર્ષોએ સાબિત કરી દીધું છે કે પરંપરાગત આગાહીઓ ગમે ત્યારે ખોટી પડી શકે છે.
અલ-નીનો ભારત માટે હંમેશા દુશ્મન સાબિત થતો નથી. ઘણીવાર જ્યારે સમગ્ર વિશ્વ ભારતમાં દુષ્કાળની આશંકા વ્યક્ત કરતું હોય, ત્યારે પણ કુદરતની કૃપાથી દેશમાં લીલોછમ વરસાદ પડી જાય છે. વૈજ્ઞાનિકો હવે સમુદ્રની સપાટીના તાપમાનની પેટર્ન (SST Pattern) અને પ્રાદેશિક ગરમીના મહત્વને વધુ સારી રીતે સમજી રહ્યા છે.
આ સંજોગોમાં ભારતના ખેડૂતો (Farmers), નીતિ ઘડવૈયાઓ (Policy Makers) અને સામાન્ય નાગરિકોએ માત્ર અલ-નીનોના નામને જોઈને ગભરાવાની કે તેના પર નિર્ભર રહેવાની જરૂર નથી. બદલાતા જમાનામાં મલ્ટી-ડોમેન ફોરકાસ્ટ (Multi-Domain Forecast) પર નજર રાખવી અને વરસાદના પાણીના સંગ્રહ (Water Harvesting) ની પૂર્વ તૈયારીઓ કરવી એ જ સાચો રસ્તો છે. પ્રકૃતિ આપણને દર વખતે એક નવો પડકાર અને તેની સાથે એક નવો પાઠ આપે છે, જેનો સામનો આપણે આધુનિક વિજ્ઞાન અને પરંપરાગત સમજદારી સાથે કરવાનો છે.
