RBI New Rules: દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટના વધતા વ્યાપની સાથે ઓનલાઈન છેતરપિંડી (ફ્રોડ)ના કેસોમાં પણ ચિંતાજનક વધારો થયો છે. આ સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (Reserve Bank of India – RBI) દ્વારા એક મોટું અને મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે. આરબીઆઈ (RBI) એ એક ચર્ચા પત્ર (ડિસ્કશન પેપર) રજૂ કરીને પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે, જો કોઈ ગ્રાહક ₹10,000થી વધુની રકમ ઓનલાઈન ટ્રાન્સફર કરે છે, તો તે પેમેન્ટ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં એક કલાકનો સમય (કૂલિંગ-ઓફ પિરિયડ) લાગી શકે છે. બેંકિંગ ઉદ્યોગે આ સુરક્ષાત્મક પગલાંને આવકાર્યું છે, પરંતુ સાથે જ વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓ અંગે ચિંતા પણ વ્યક્ત કરી છે.
‘ઓથરાઈઝડ પુશ પેમેન્ટ’ ફ્રોડ પર લાગશે લગામ
આરબીઆઈ (RBI) ના પ્રસ્તાવ મુજબ, જ્યારે પણ કોઈ વ્યક્તિગત ગ્રાહક, પ્રોપરાઈટર અથવા પાર્ટનરશિપ ફર્મ ₹10,000થી વધુનું ડિજિટલ પેમેન્ટ શરૂ કરશે, ત્યારે પૈસા મોકલનાર (પેયર)ના સ્તરે એક કલાકનો હોલ્ડ અથવા વિલંબ રાખવામાં આવશે. આ નિયમ લાવવા પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ‘ઓથરાઈઝડ પુશ પેમેન્ટ’ (Authorized Push Payment – APP) ફ્રોડને રોકવાનો છે, જેમાં બદમાશો લોકોને ડરાવી-ધમકાવીને કે લાલચ આપીને તાત્કાલિક પૈસા ટ્રાન્સફર કરાવી લે છે. આ એક કલાકનો સમય ગ્રાહકને વિચારવાની અને છેતરપિંડીથી બચવાની તક આપશે. જોકે, બેંકોનું માનવું છે કે દુકાન પર મોબાઈલ ખરીદતી વખતે ગ્રાહકો એક કલાક રાહ નહીં જુએ, તેથી આ નિયમમાં લવચીકતા (ફ્લેક્સિબિલિટી) હોવી જરૂરી છે.
વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે ‘ટ્રસ્ટેડ પર્સન’ની મંજૂરી ફરજિયાત?
70 વર્ષથી વધુ વયના વરિષ્ઠ નાગરિકો (સિનિયર સિટિઝન્સ) અને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓની નાણાકીય સુરક્ષા માટે આરબીઆઈ (RBI) એ ₹50,000થી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન માટે એક ‘ટ્રસ્ટેડ પર્સન’ (Trusted Person) એટલે કે ગ્રાહકે પોતે નક્કી કરેલા કોઈ ભરોસાપાત્ર વ્યક્તિની મંજૂરી અનિવાર્ય કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. જો આ ટ્રસ્ટેડ પર્સનને બદલવામાં આવે, તો 24 કલાકનો કૂલિંગ-ઓફ પિરિયડ લાગુ થશે. બેંકોએ આ સંવેદનશીલ વિચારની પ્રશંસા કરી છે, પરંતુ હોસ્પિટલ કે કટોકટીના સમયે જો તે નામાંકિત વ્યક્તિ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો ઈમરજન્સી પેમેન્ટ અટકી જવાની આશંકા પણ દર્શાવી છે.
બેંકો માટે ટેકનિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ખર્ચનો મોટો પડકાર
આ નવી સિસ્ટમને લાગુ કરવા માટે બેંકોએ તેમના હાલના ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Digital Payment Infrastructure) માં મોટા ફેરફારો કરવા પડશે. બેંકોએ નવી ટ્રાન્ઝેક્શન કતારો (ક્યુ) બનાવવી પડશે અને કૂલિંગ-ઓફ દરમિયાન ટ્રાન્ઝેક્શન કેન્સલ કરવાની સુવિધા કોડ કરવી પડશે, જે ખૂબ ખર્ચાળ સાબિત થઈ શકે છે. બેંકો ઓલરેડી યુપીઆઈ (Unified Payments Interface – UPI) પર ઝીરો-મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (Zero-Merchant Discount Rate – Zero-MDR) ને કારણે નાણાકીય દબાણ હેઠળ છે, જ્યાં તેમણે વાર્ષિક અંદાજે ₹10,000 કરોડનું રોકાણ જાતે ભોગવવું પડે છે.
ભારતનું ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ વિશ્વમાં અજોડ છે. આરબીઆઈ (RBI) એ યુકે (UK), સિંગાપોર (Singapore), સ્વીડન (Sweden), યુએસએ (USA) અને આયર્લેન્ડ (Ireland) જેવા દેશોના વૈશ્વિક અનુભવોના આધારે આ પ્રસ્તાવ તૈયાર કર્યો છે. હાલમાં આરબીઆઈ (RBI) એ તમામ પક્ષકારો પાસેથી મંતવ્યો માંગ્યા છે, અને અપેક્ષા છે કે અંતિમ માર્ગદર્શિકામાં સુરક્ષા અને સુવિધા વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવામાં આવશે.
