સરકારી નોકરીનું આ અઘરું રહસ્ય: જાણો શોર્ટહૅન્ડ કેમ બની રહ્યું છે યુવાનો માટે સૌથી મોટો પડકાર

UPPSC APS Result: ઉત્તર પ્રદેશ લોક સેવા આયોગ (Uttar Pradesh Public Service Commission – UPPSC) દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલા અપર નિજી સચિવ (Additional Private Secretary – APS) ભરતી પરીક્ષાના પરિણામે સૌને ચોંકાવી દીધા છે. આ ભરતી પ્રક્રિયા અંતર્ગત કુલ ૩૩૧ જગ્યાઓ ભરવાની હતી. જોકે, આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આટલી મોટી સંખ્યામાં ઉપલબ્ધ પદો હોવા છતાં, અંતિમ તબક્કાની શોર્ટહૅન્ડ (Shorthand) પરીક્ષામાં એક પણ ઉમેદવાર સફળતા મેળવી શક્યો નથી. પરિણામે, તમામ ૩૩૧ જગ્યાઓ ખાલી રહી ગઈ છે. આ ઘટનાએ શિક્ષણ જગત અને સરકારી ભરતી પ્રક્રિયામાં એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે આખરે શોર્ટહૅન્ડ શું છે, તે આટલી અઘરી કેમ માનવામાં આવે છે અને આજની યુવા પેઢી તેનાથી કેમ દૂર ભાગી રહી છે?

શું છે શોર્ટહૅન્ડ (Shorthand) અને તેનો ઇતિહાસ?
શોર્ટહૅન્ડને ગુજરાતી કે હિન્દીમાં આશુલેખન (Stenography) કહેવામાં આવે છે. આ એક વિશિષ્ટ પ્રકારની લેખન પદ્ધતિ છે, જેમાં સામાન્ય ભાષાના શબ્દો કે અક્ષરોને બદલે ચોક્કસ સંકેતો (Symbols), ચિહ્નો (Signs) અને ટૂંકા રૂપો (Abbreviations)નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિનો મુખ્ય હેતુ કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા બોલાતા શબ્દોને તે જ ઝડપે કાગળ પર ઉતારવાનો છે. ભૂતકાળમાં જ્યારે આધુનિક ડિજિટલ રેકોર્ડિંગ (Digital Recording) કે ટ્રાન્સક્રિપ્શન (Transcription) ટેક્નોલોજી ઉપલબ્ધ નહોતી, ત્યારે પત્રકારો, કોર્ટ રિપોર્ટર્સ (Court Reporters), સચિવો અને સરકારી કચેરીઓના વરિષ્ઠ અધિકારીઓના સ્ટેનોગ્રાફર્સ આ પદ્ધતિનો વ્યાપક ઉપયોગ કરતા હતા. કોઈપણ સભા, ભાષણ કે ગુપ્ત બેઠકોની મિનિટ્સ નોંધવા માટે આ સૌથી સચોટ અને ઝડપી માધ્યમ ગણાતું હતું.

તેને શીખવું કેમ અત્યંત પડકારજનક છે?
શોર્ટહૅન્ડ એ માત્ર સામાન્ય લખાણની કળા નથી, પરંતુ એક ઉચ્ચ સ્તરની ટેકનિકલ સ્કીલ (Technical Skill) છે. આ પદ્ધતિમાં ભાષાના દરેક ધ્વનિ અને ઉચ્ચારણ માટે અલગ-અલગ સંકેતો હોય છે, જેને યાદ રાખવા ખૂબ મુશ્કેલ છે. પરીક્ષા દરમિયાન ઉમેદવારે માત્ર સાંભળીને ઝડપથી સંકેતોમાં લખવાનું જ નથી હોતું, પરંતુ ત્યારબાદ તે સંકેતોને સમજીને સામાન્ય ભાષામાં કમ્પ્યુટર પર ટાઈપ (Typing) પણ કરવાનું હોય છે. સામાન્ય રીતે સરકારી ભરતીઓમાં ૮૦ થી ૧૦૦ શબ્દો પ્રતિ મિનિટ (Words Per Minute – WPM)ની ઝડપે ડિક્ટેશન (Dictation) આપવામાં આવે છે. આટલી પ્રચંડ ગતિ મેળવવા માટે ઉમેદવારોએ મહિનાઓ નહીં, પણ વર્ષો સુધી સતત સખત પરિશ્રમ અને પ્રૅક્ટિસ (Practice) કરવી પડે છે. આ જ કારણે ઘણા ઉમેદવારો લેખિત પરીક્ષા પાસ કરી લે છે, પરંતુ આ પ્રેક્ટિકલ ટેસ્ટમાં નાપાસ થાય છે.

આજના યુવાનોમાં આ સ્કીલ પ્રત્યે કેમ ઉદાસીનતા છે?
આજના આધુનિક ડિજિટલ યુગમાં (Digital Era) શોર્ટહૅન્ડનો દૈનિક ઉપયોગ નહિવત થઈ ગયો છે. સ્માર્ટફોન (Smartphone), ઓડિયો રેકોર્ડર (Audio Recorder), સ્પીચ-ટુ-ટેક્સ્ટ સોફ્ટવેર (Speech-to-Text Software) અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (Artificial Intelligence – AI) આધારિત ટૂલ્સ આવવાને કારણે લખાણની આ પરંપરાગત પદ્ધતિની જરૂરિયાત લગભગ ખતમ થઈ ગઈ છે. ખાનગી ક્ષેત્ર (Private Sector)માં હવે કોઈ કંપની શોર્ટહૅન્ડની લાયકાત માંગતી નથી. તેથી, આજના યુવાનો કોડિંગ (Coding), ડેટા એનાલિટિક્સ (Data Analytics) અને ડિજિટલ માર્કેટિંગ (Digital Marketing) જેવા આધુનિક કૌશલ્યો શીખવા તરફ વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

સરકારી વિભાગોમાં તેની અનિવાર્યતા કેમ?
ભલે ટેક્નોલોજી ખૂબ આગળ વધી ગઈ હોય, પરંતુ સરકારી કચેરીઓમાં સંવેદનશીલ અને ગુપ્ત દસ્તાવેજો (Confidential Documents)ની સુરક્ષા માટે આજે પણ સ્ટેનોગ્રાફર્સ (Stenographers) અનિવાર્ય છે. ડિજિટલ સાધનો હેક થવાનું કે ટેકનિકલ ખામી સર્જાવાનું જોખમ રહે છે, જ્યારે પ્રશિક્ષિત સ્ટેનોગ્રાફર કોઈપણ અવરોધ વિના વાર્તાલાપ રેકોર્ડ કરી શકે છે. UPPSCના આ પરિણામે સાબિત કર્યું છે કે સરકારી નોકરી મેળવવા ઈચ્છતા ઉમેદવારો જો શોર્ટહૅન્ડ જેવા પરંપરાગત કૌશલ્યને નજરઅંદાજ કરશે, તો ડિજિટલ યુગમાં પણ સરકારી નોકરી મેળવવાનું સપનું અધૂરું રહી જશે.