Banana History: ફળોનું સેવન સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે, તેથી દરેક વ્યક્તિ ફિટ રહેવા માટે કે પોતાના શોખ ખાતર આહારમાં તેનો સમાવેશ કરે છે. આજકાલ બજારમાં ડ્રેગન ફ્રૂટ (Dragon Fruit) અને બ્લુબેરી (Blueberry) જેવા અનેક મોંઘા ફળો ઉપલબ્ધ છે, જેને લોકો પોતાના ‘સ્ટેટસ સિમ્બોલ’ તરીકે જોતા થયા છે. જો કે, આજે આપણે એક એવા ફળ વિશે વાત કરવા જઈ રહ્યા છીએ, જેને “જન્નતનું ફળ” (Fruit of Paradise) કહેવામાં આવે છે અને તે બીજું કોઈ નહીં પણ આપણું સામાન્ય લાગતું કેળું (Banana) છે.
વનસ્પતિ વિજ્ઞાન અને ધાર્મિક માન્યતાઓ સાથે કનેક્શન
સામાન્ય રીતે કેળું બારેય મહિના આસાનીથી અને સસ્તા ભાવે મળી જતું હોવાથી તેને ખૂબ જ સામાન્ય ગણવામાં આવે છે. પરંતુ લેખક અનિમેષ મુખર્જી (Animesh Mukherjee) એમના પુસ્તક ‘ઇતિહાસની થાળી’ (Itihas Ki Thali) માં ઉલ્લેખ કરે છે કે, વનસ્પતિ વિજ્ઞાન (Botany) માં ખાવા યોગ્ય કેળાનું વૈજ્ઞાનિક નામ “મૂસા પેરાડિઝિકા” (Musa paradisiaca) છે, જેનો શાબ્દિક અર્થ ‘જન્નતનું ઝાડ’ થાય છે. કેટલીક માન્યતાઓ અનુસાર, એડમ અને ઈવ (Adam and Eve) ની વાર્તામાં જે પ્રતિબંધિત ફળનો ઉલ્લેખ છે, તે વાસ્તવમાં સફરજન નહીં પણ કેળું હતું. આ ઉપરાંત, પવિત્ર કુરાન (Quran) માં પણ જન્નતના વૃક્ષો અને ફળોનો ઉલ્લેખ છે, જેને કેટલાક વિદ્વાનો કેળા સાથે જોડીને જુએ છે.
વિશ્વની સૌથી મોટી રીટેલ ચેઈન વોલમાર્ટમાં સૌથી વધુ વેચાતી વસ્તુ
કેળાનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે. તે માત્ર એક ફળ નથી પરંતુ વૈશ્વિક વેપારનો એક મોટો હિસ્સો છે. આ સોનેરી ફળની વૈશ્વિક માંગ એટલી વધારે છે કે દુનિયાની સૌથી મોટી રીટેલ ચેઈન વોલમાર્ટ (Walmart) માં તમામ સ્ટોર્સ મળીને સૌથી વધુ વેચાતી વસ્તુ કેળું છે, જ્યારે બીજા ક્રમે ટોયલેટ પેપર (Toilet Paper) આવે છે. એક સમયે આ વેપારમાં 1000 ટકા સુધીનો નફો મેળવવા માટે લેટિન અમેરિકન દેશો (Latin American Countries) માં લોકો પાસે બંધુઆ મજૂરી પણ કરાવવામાં આવતી હતી. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ખાદ્ય અને કૃષિ સંગઠન (FAO) ના આંકડા મુજબ, વર્ષ 2000-2002 માં કેળાનું વૈશ્વિક ઉત્પાદન 69 મિલિયન ટન હતું, જે 2020-2021 માં વધીને 121 મિલિયન ટન થઈ ગયું છે. હાલમાં ભારત (India), ચીન (China), ફિલિપિન્સ (Philippines), ઈક્વાડોર (Ecuador) અને બ્રાઝિલ (Brazil) વિશ્વના ટોચના ઉત્પાદક દેશો છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પૂજા-પાઠમાં અનન્ય સ્થાન
ભારતમાં કેળું માત્ર ખાવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ આપણી સાંસ્કૃતિક ઓળખનો એક ભાગ છે. હિન્દુ ધર્મમાં એવું માનવામાં આવે છે કે કેળાના વૃક્ષમાં ભગવાન વિષ્ણુ (Lord Vishnu) નો વાસ હોય છે. ગૃહ પ્રવેશ, લગ્નપ્રસંગ કે કથા-પૂજામાં કેળાના છોડ અને પાનનો વિશેષ ઉપયોગ થાય છે. દક્ષિણ ભારત (South India) માં આજે પણ પરંપરાગત રીતે કેળાના પર્ણ પર ભોજન પીરસવામાં આવે છે.
પોષક તત્વોનો ખજાનો
સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ કેળું પોટેશિયમ (Potassium) નો શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત છે. એક મધ્યમ કદના પાકેલા કેળામાંથી શરીરને આશરે 450 મિલિગ્રામ પોટેશિયમ, 28 ગ્રામ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ (Carbohydrates) અને 15 ગ્રામ કુદરતી શર્કરા (Natural Sugar) મળે છે, જે તાત્કાલિક ઉર્જા પૂરી પાડે છે.
